İçindekiler
- Lityum pil (batarya) taşımacılığı hangi UN numaralarıyla yapılır?
- Pil tek başına?
- Lityum pil işareti ile Sınıf 9A etiketi arasındaki fark nedir?
- UN 38.3 testi nedir?
- Özel hüküm 188 ile hangi küçük piller muaftır?
- Hasarlı ve atık lityum piller nasıl taşınır?
- E-ticaret ve elektronik dağıtımında örnek senaryolar nelerdir?
- Havayolu ve karayolu lityum pil kuralları aynı mı?
- Lityum pil taşımacılığında en sık yapılan yanlışlar nelerdir?
- Sık sorulan sorular
Kısaca
- Lityum iyon piller UN 3480 ve 3481, lityum metal piller UN 3090 ve 3091 altında Sınıf 9'da taşınır (ADR 2.2.9.1.7.1).
- Lityum iyonda hücre 20 Wh, pil 100 Wh; lityum metalde hücre 1 g, pil 2 g lityum sınırını aşmayan piller, özel hüküm 188'in koşullarıyla ADR'nin diğer hükümlerinden muaftır.
- Özel hüküm 188 paketleri lityum pil işaretini, tam tabi paketler 9A etiketini taşır.
- Hasarlı ve kusurlu piller özel hüküm 376, atık ve geri dönüşüm pilleri özel hüküm 377 ile taşınır.
- ADR 2025 metni sodyum iyon piller için UN 3551 ve 3552, pille çalışan araçlar için UN 3556, 3557 ve 3558 kayıtlarını içerir.
Sektörde iki uç cümle dolaşır: "Telefon kolisi tehlikeli madde değildir" ve "Her lityum pil ADR'ye tabidir." İkisi de eksik. Lityum pil taşımacılığında doğru cevap üç soruya bağlıdır: pil iyon mu metal mi, tek başına mı ekipmanla mı, Wh ya da gram değeri özel hüküm 188 sınırının altında mı. Hasarlı pil ise bu üç sorudan bağımsız, ayrı bir kurala girer.
Bu sayfa karayolu taşımasını ADR 2025 paragraf numaralarıyla anlatır: UN numarası seçimi, etiket ve işaret, UN 38.3 testi, küçük pil muafiyeti, hasarlı ve atık piller, e-ticaret senaryoları. Havayolu kurallarına yalnızca farkı göstermek için değiniyoruz.
Lityum pil (batarya) taşımacılığı hangi UN numaralarıyla yapılır?
ADR 2.2.9.1.7.1'e göre lityum içeren hücre ve piller, tek başına, ekipmanla paketlenmiş ya da ekipman içinde olmalarına göre UN 3090, 3091, 3480 veya 3481'e atanır. Dördü de Sınıf 9, sınıflandırma kodu M4, etiketi 9A, taşıma kategorisi 2'dir (Tablo A). Sınırlı miktar sütununda "0" yazar; yani sınırlı miktar olarak taşınamazlar (3.4.1). Günlük dildeki "lityum batarya" ile "lityum pil" aynı şeydir; ADR'nin Türkçe çevirisinde iki ifade de geçer ve kurallar aynıdır.
| UN | Kayıt | Kimya |
|---|---|---|
| 3090 | Lityum metal piller (lityum alaşımlı dahil) | Lityum metal |
| 3091 | Ekipman içinde ya da ekipmanla paketlenmiş lityum metal piller | Lityum metal |
| 3480 | Lityum iyon piller (lityum iyon polimer dahil) | Lityum iyon |
| 3481 | Ekipman içinde ya da ekipmanla paketlenmiş lityum iyon piller | Lityum iyon |
İyon ve metal ayrımı ölçü birimini belirler. Lityum iyon pil şarj edilebilir ve kapasitesi Wh (watt-saat) ile ölçülür; Wh değeri, 31/12/2011'den sonra üretilen pillerde kasanın dışında yazar (özel hüküm 348). Lityum metal pil birincil (şarj edilemeyen) pildir; ölçü, anottaki lityumun gram cinsinden kütlesidir (özel hüküm 188'deki "lityum içeriği" tanımı). Hem birincil lityum metal hem şarj edilebilir lityum iyon hücre içeren ve 2.2.9.1.7.1 (f)'ye uyan pil, UN 3090 ya da 3091'e atanır (özel hüküm 387). Yük taşıma birimine sabit monte edilmiş ve yalnızca birim dışına güç veren lityum piller ise UN 3536'dır (özel hüküm 389).
Pil tek başına, ekipmanla paketlenmiş ve ekipman içinde ne demek?
"Ekipman", pilin çalıştırmak için güç verdiği cihazdır (P903). Pil cihazın içine takılıysa "ekipman içinde", cihazla aynı kolide ama takılı değilse "ekipmanla paketlenmiş", cihazsız gönderiliyorsa "tek başına" sayılır. İlk ikisi UN 3481 ya da 3091, üçüncüsü UN 3480 ya da 3090'dır. Ambalaj kuralı her durumda P903'ün ayrı paragrafındadır.
| Durum | Örnek | Lityum iyon | Lityum metal | Ambalaj (P903) |
|---|---|---|---|---|
| Tek başına | Yedek dizüstü bataryası | UN 3480 | UN 3090 | Paragraf (1): PG II performans düzeyinde UN işaretli varil, kutu ya da bidon |
| Ekipmanla paketlenmiş | Akülü matkap ve yedek bataryası aynı kolide | UN 3481 | UN 3091 | Paragraf (3): pil (1)'e uygun ambalajda ya da onu tamamen saran ambalajda; ekipman kolide sabitlenir |
| Ekipman içinde | Cep telefonu, dizüstü bilgisayar | UN 3481 | UN 3091 | Paragraf (4): sağlam dış ambalaj, kazara çalışmaya karşı önlem |
Aynı kolide hem ekipman içinde hem ekipmanla paketlenmiş pil varsa, koli "UN 3481" ya da "UN 3091" ile işaretlenir ve evrakta "PACKED WITH EQUIPMENT" kaydı kullanılır (özel hüküm 390).
PG II performans düzeyinin ambalaj işaretinde nasıl okunacağını paketleme grupları ve UN ambalaj işareti yazısında anlattık: Y ya da X harfli işaret aranır.
Bir ayrım ADR 2025'te netleşti. Elektrikli bisiklet, scooter, kendinden dengeli araç gibi yalnızca pille çalışan araçlar UN 3481 değil, UN 3556 (lityum iyon), 3557 (lityum metal) ya da 3558 (sodyum iyon) kayıtlarına atanır (özel hüküm 388). Çim biçme makinesi gibi ekipman ise UN 3481 veya 3091'de kalır. Yük olarak taşınan bu araçlar, özel hüküm 666'nın koşulları sağlanırsa ADR'nin diğer hükümlerine tabi olmaz (pil yine 2.2.9.1.7.1'e uygun olmalıdır; 388); ambalajla tamamen kapatılıp tanınmaz hâle gelen araçta ise Bölüm 5.2'nin işaretleme ve etiketleme kuralları uygulanır (666 (e)).
Lityum pil işareti ile Sınıf 9A etiketi arasındaki fark nedir?
Lityum pil işareti, özel hüküm 188 kapsamında muaf gönderilen paketlere konur (ADR 5.2.1.9). Sınıf 9A etiketi ise ADR'ye tam tabi lityum pil paketlerinin tehlike etiketidir (Tablo A, sütun 5). İkisi birbirinin yerine geçmez: muaf paket 9A etiketi taşımak zorunda değildir, tam tabi paket ise pil işaretiyle yetinemez.
| Özellik | Lityum pil işareti | 9A etiketi |
|---|---|---|
| Ne zaman | Özel hüküm 188 paketi | Tam tabi UN 3090, 3091, 3480, 3481 paketi |
| Biçim | Kırmızı taramalı kenarlı dikdörtgen ya da kare | 45 derece döndürülmüş kare |
| İçerik | Alev saçan pil grubu simgesi ve UN numarası | Üst yarıda yedi dikey şerit, alt yarıda pil grubu ve "9" |
| Asgari boyut | 100 mm x 100 mm (gerekirse 100 mm x 70 mm), tarama en az 5 mm | 100 mm x 100 mm |
| Dayanak | 5.2.1.9.1 ve 5.2.1.9.2 | 5.2.2.2.2 |
9A etiketine UN numarası ya da açıklama metni yazılmaz; diğer etiketlerde izin verilen bu ek metin istisnası 9A'ya uygulanmaz (5.2.2.2.1). Araca ise 9A değil, Sınıf 9 levhası takılır (5.3.1.1). 31/12/2022'ye kadar geçerli eski model pil işareti 31/12/2026'ya kadar kullanılabilir (1.6.1.49); bu süre doluyor, eski işaret stoklarını şimdiden kontrol edin.
UN 38.3 testi nedir, test özeti neden istenir?
UN 38.3, BM Test ve Kriterler El Kitabı Bölüm III'teki lityum pil test serisidir. ADR, her hücre ve pilin bu serinin her testini geçmiş bir tipte olmasını şart koşar (2.2.9.1.7.1 (a)). Hücreleri test edilmiş olsa bile pilin kendisi de test edilmiş tipte olmalıdır. 30/6/2003'ten sonra üretilen hücre ve pillerde, üretici ve sonraki dağıtıcılar test özetini erişilebilir tutar (2.2.9.1.7.1 (g)).
El Kitabı'ndaki sekiz test (38.3.4):
- T.1 Yükseklik simülasyonu
- T.2 Termal test
- T.3 Titreşim
- T.4 Şok
- T.5 Harici kısa devre
- T.6 Darbe / ezilme
- T.7 Aşırı şarj
- T.8 Zorlamalı deşarj
T.1'den T.5'e kadar testler aynı numune üzerinde sırayla yapılır. Test özeti (38.3.5) üreticiyi, laboratuvarı, rapor numarasını ve tarihini, pilin türünü, kütlesini, Wh değerini ya da lityum içeriğini, yapılan testleri ve sonuçlarını, imzalayanı gösterir.
ADR 38.3'e ek dört şart daha koyar: güvenlik tahliye düzeneği ya da şiddetli yırtılmayı önleyen tasarım, harici kısa devreye karşı koruma, paralel bağlı hücrelerde ters akım koruması ve kalite yönetim programı (2.2.9.1.7.1 (b)–(e)). Seri üretimi 100 adedi geçmeyen piller ve test için taşınan prototipler özel hüküm 310 ve P910 ile taşınır.
Özel hüküm 188 ile hangi küçük piller muaftır?
Özel hüküm 188, sınırların altında kalan ve koşulları karşılayan hücre ve pilleri ADR'nin diğer hükümlerinden muaf tutar. Sınırlar her hücre ve her pil için ayrı uygulanır; koli toplamı değildir. Lityum iyon pil 100 Wh'yi aşıyorsa ya da koşullardan biri sağlanmıyorsa, paket tam tabidir.
| Lityum iyon (ve sodyum iyon) | Lityum metal veya alaşım | |
|---|---|---|
| Hücre | ≤ 20 Wh | ≤ 1 g lityum |
| Pil | ≤ 100 Wh | ≤ 2 g lityum (toplam) |
Koşullar (özel hüküm 188 (c)–(h)):
- Hücre ve pil 2.2.9.1.7.1 (a), (e), uygulanabiliyorsa (f) ve (g) gereklerini karşılar; yani UN 38.3 testi burada da şarttır.
- Ekipmana takılı olmayan hücre ve piller, onları tamamen saran iç ambalajlara konur ve kısa devreye karşı korunur; iç ambalajlar 4.1.1.1, 4.1.1.2 ve 4.1.1.5'e uygun sağlam dış ambalaja yerleştirilir.
- Ekipmana takılı piller hasar ve kısa devreye karşı korunur; ekipman kazara çalışmaya karşı önlem taşır.
- Her paket lityum pil işaretini taşır. İstisna: yalnızca ekipmana takılı düğme pil içeren paketler ve ekipmana takılı en fazla dört hücre ya da iki pil içeren, gönderide en fazla iki paket olan sevkiyatlar.
- Ekipmana takılı olmayan pillerde paket, her yönde 1,2 m düşmeye dayanır.
- Ekipmana takılı ya da ekipmanla paketlenmiş değilse paketin brüt kütlesi 30 kg'ı aşmaz.
Hasarlı ve atık lityum piller nasıl taşınır? SP 376 ve SP 377
Hasarlı ya da kusurlu olduğu belirlenen, test edilmiş tipe artık uymayan piller özel hüküm 376 ile taşınır; sızdırmış, gaz çıkarmış, fiziksel hasar görmüş, güvenlik nedeniyle kusurlu sayılmış ya da taşıma öncesi teşhis edilemeyen piller bu kapsamdadır. Atık ve geri dönüşüm için toplanan piller ise özel hüküm 377 ile, P909 ambalajlama talimatına göre paketlenebilir.
| Özel hüküm 376 (hasarlı / kusurlu) | Özel hüküm 377 (atık / geri dönüşüm) | |
|---|---|---|
| Ambalaj | P908 veya LP904; hızla bozunma, alev ya da tehlikeli gaz riski varsa P911 veya LP906 | P909 |
| Hangi kurallar | UN 3090, 3091, 3480, 3481 kuralları, özel hüküm 230 hariç | 2.2.9.1.7.1 (a)–(g) uygulanmaz |
| Paket işareti | "DAMAGED/DEFECTIVE LITHIUM ION BATTERIES" veya "... LITHIUM METAL BATTERIES" | "LITHIUM BATTERIES FOR DISPOSAL" veya "... FOR RECYCLING" |
| Evrak ibaresi | "Transport in accordance with special provision 376" | Özel hüküm ibaresi öngörülmez |
Hasar değerlendirmesi, hücre, pil ya da ürün üreticisinin güvenlik ölçütlerine göre veya pilin güvenlik özelliklerini bilen bir teknik uzman tarafından yapılır (376, Not). Atık kutusunda hasarlı olduğu anlaşılan pil, 377 ile değil 376 ile gider.
Toplama noktalarından ara işleme tesisine kadar özel hüküm 636 ayrı bir kolaylık tanır: brüt kütlesi tanesi 500 g'ı aşmayan ya da 188'deki Wh ve gram sınırları içinde kalan ekipmansız piller, P909'a göre (ek gereklilik 1 ve 2 hariç) paketlenip "FOR DISPOSAL" ya da "FOR RECYCLING" işaretiyle ve taşıma birimi başına 333 kg'ı aşmayacak bir kalite güvence sistemiyle taşınırsa ADR'nin diğer hükümlerine tabi olmaz.
E-ticaret ve elektronik dağıtımında örnek senaryolar nelerdir?
E-ticaret ve dağıtım depolarında dört tipik durum vardır: ekipman içindeki küçük pil, tek başına küçük pil, 100 Wh'yi aşan pil ve iade edilen hasarlı pil. İlk ikisi çoğunlukla özel hüküm 188 ile muaf gider; üçüncüsü tam tabi Sınıf 9 gönderisidir; dördüncüsü özel hüküm 376'ya girer. Aşağıdaki Wh değerleri örnek amaçlıdır; esas olan pilin kasasındaki değerdir.
- Telefon distribütörü: Kolide 20 telefon, her birinin bataryası 15 Wh. Kayıt UN 3481, ekipman içinde. Pil 100 Wh'nin, hücreler 20 Wh'nin altında; 188 uygulanır. Sağlam dış ambalaj, kapalı cihazlar ve "UN 3481" yazılı lityum pil işareti yeterlidir. Koli dört hücre ya da iki pil sınırını aştığı için işaret şarttır.
- Yedek dizüstü bataryası: 99 Wh'lik 10 batarya tek kolide. Kayıt UN 3480. 188 uygulanır; ama her batarya ayrı iç ambalajda, kutup başları kısa devreye karşı kapalı, paket 1,2 m düşmeye dayanıklı, brüt kütle 30 kg'ın altında ve "UN 3480" işareti üzerinde olmalıdır.
- Elektrikli bisiklet yedek bataryası: 500 Wh. 100 Wh'yi aştığı için tam tabidir: P903 (1)'e uygun UN işaretli ambalaj, 9A etiketi, "UN 3480" işareti, taşıma evrakı ve eğitimli personel. Taşıma kategorisi 2 olduğu için araç başına miktar ADR 1.1.3.6 muafiyeti hesabına girer.
- İade edilen şişmiş telefon: Pil hasarlıdır. Normal iade kolisine girmez; özel hüküm 376, P908 (risk yüksekse P911), "DAMAGED/DEFECTIVE LITHIUM ION BATTERIES" işareti ve evrakta 376 ibaresi gerekir.
Havayolu ve karayolu lityum pil kuralları aynı mı?
Hayır. ADR yalnızca karayolu taşımasını düzenler. Havayolunda ICAO Teknik Talimatları ve bunlara dayanan IATA Tehlikeli Maddeler Düzenlemesi uygulanır; ambalajlama talimatları (örneğin PI 966, 967, 969, 970) ve Wh'ye bağlı koşullar ADR'den farklıdır. Karayolunda uygun hazırlanmış bir paket, havayolunda kabul edilmeyebilir.
Tek yönlü bir köprü vardır: ICAO Teknik Talimatları'nın 965 veya 968 ambalajlama talimatı Bölüm IB'ye göre hazırlanmış, pil işaretini ve 9A etiketini taşıyan paketler, karayolunda özel hüküm 188'i karşılamış sayılır (188, Not). Karayoluna göre hazırlanmış paketin havayolunda kabulü ise ICAO ve IATA kurallarına bağlıdır. Deniz bağlantılı gönderilerde IMDG Kod ayrıca devreye girer.
Lityum pil taşımacılığında en sık yapılan yanlışlar nelerdir?
En sık yanlışlar, 188 muafiyetini "hiçbir kural yok" diye okumak, scooter ve bisikleti UN 3481 saymak, hasarlı pili normal iadeyle göndermek ve 9A etiketini araca levha olarak takmaktır. Her biri ADR metninde tek cümleyle düzeltilir.
- "Koli 100 Wh'yi geçiyor, tam tabi oldu." Yanlış. Sınır her pil içindir, koli toplamı değildir (188 (a), (b)).
- "188 paketinde hiçbir şey gerekmez." Yanlış. İç ambalaj, kısa devre koruması, işaret ve tek başına pillerde 1,2 m düşme dayanımı gerekir (188 (d)–(g)).
- "Elektrikli scooter UN 3481'dir." ADR 2025'te yanlış. Pille çalışan araç UN 3556, 3557 ya da 3558'dir (388).
- "Ekipmana takılı pilde test özeti aranmaz." Yanlış. UN 38.3 şartı 188 paketinde de geçerlidir; yalnızca ekipmana takılı düğme piller test özeti yükümlülüğünün dışındadır (2.2.9.1.7.1 (g)).
- "Lityum pil sınırlı miktar olarak gider." Yanlış. Tablo A'nın 7a sütununda "0" yazar (3.4.1); sınırlı miktar yolu kapalıdır.
- "Araca 9A levhası takılır." Yanlış. Levhada Sınıf 9 modeli kullanılır; 9A levha olarak kullanılmaz (5.3.1.1).
Tehlikeli Maddelerin Karayoluyla Taşınması Hakkında Yönetmelik (RG 18/6/2022, sayı 31870) Md. 27/1-b, tehlikeli madde süreçlerindeki personele ADR Bölüm 1.3 eğitiminin verilmesini ve kaydını ister; güncel sıklık kuralını eğitim zorunluluğu sayfasında anlattık. Paketleyen ise ADR 4.1 paketleme talimatlarına ve işaretleme kurallarına uymakla yükümlüdür (Md. 19/1-c, d).
ASAL TMGD, İstanbul, Kocaeli, Tekirdağ, Kırklareli ve Edirne'de tehlikeli madde güvenlik danışmanlığı kapsamında pil envanterini UN numarası ve Wh değeriyle sınıflandırır, iade ve hasarlı pil prosedürünü kurar.
Sık sorulan sorular
Cep telefonu karayoluyla kargoya verilebilir mi?
Evet. Telefonun bataryası 100 Wh'yi, hücreleri 20 Wh'yi aşmıyorsa UN 3481 olarak özel hüküm 188 ile gönderilir: sağlam dış ambalaj, kazara çalışmaya karşı önlem ve gerekiyorsa lityum pil işareti.
100 Wh'yi aşan lityum iyon pil nasıl taşınır?
ADR'ye tam tabi UN 3480 (ya da ekipmanla 3481) olarak: P903'e uygun ambalaj, 9A etiketi, UN numarası işareti ve taşıma evrakı. Taşıma kategorisi 2'dir.
Lityum pil işareti ile 9A etiketi aynı şey mi?
Hayır. Pil işareti özel hüküm 188 ile muaf paketler içindir (ADR 5.2.1.9); 9A etiketi tam tabi paketlerin tehlike etiketidir (5.2.2.2.2).
Hasarlı lityum pil nasıl gönderilir?
Özel hüküm 376 ile: P908 veya LP904, risk yüksekse P911 veya LP906, "DAMAGED/DEFECTIVE" işareti ve evrakta "Transport in accordance with special provision 376" ibaresi.
Elektrikli bisiklet hangi UN numarasıyla taşınır?
ADR 2025'te lityum iyon pille çalışan bisiklet UN 3556'dır (özel hüküm 388). Yük olarak taşındığında özel hüküm 666'nın koşulları sağlanırsa ADR'nin diğer hükümlerine tabi değildir.
Sodyum iyon piller ADR'de nasıl sınıflanır?
Organik elektrolitli sodyum iyon piller UN 3551, ekipmanla birlikte UN 3552'dir (2.2.9.1.7.2). Özel hüküm 188'deki 20 Wh ve 100 Wh sınırları bunlara da uygulanır; 31/12/2025'ten sonra üretilenler Wh değerini kasada taşır (özel hüküm 348).
Lityum pil sınırlı miktar kapsamında taşınabilir mi?
Hayır. UN 3090, 3091, 3480 ve 3481 için Tablo A'nın 7a sütununda "0" yazar; bu, sınırlı miktar taşımasına izin verilmediğini gösterir (ADR 3.4.1).
Kaynaklar 3 resmî metin ve çapraz kontrol
Resmî
- ADR 2025, ECE/TRANS/352 Cilt I ve II, BM Dijital Kütüphanesi (2.2.9.1.7, 3.3 özel hüküm 188, 376, 377, 388, 636, 666, 4.1.4.1 P903, 5.2.1.9, 1.6.1.49): https://digitallibrary.un.org/record/4068196/files/ECE_TRANS_352-EN.pdf
- Tehlikeli Maddelerin Karayoluyla Taşınması Hakkında Yönetmelik, RG 18/6/2022, sayı 31870 (Md. 19, 27): https://www.resmigazete.gov.tr/eskiler/2022/06/20220618-8.htm
- BM Test ve Kriterler El Kitabı, Yedinci Gözden Geçirilmiş Baskı (38.3.4 testler, 38.3.5 test özeti): https://digitallibrary.un.org/record/3846833/files/Manual_Rev7_E.pdf
Çapraz kontrol
- OTIF, RID/ADR 2025 değişiklikleri sunumu (UN 3551, 3552, 3556–3558): https://www.transport-community.org/wp-content/uploads/2024/12/9-RID-ADR-2025e-What-is-new.pdf
- IATA, lityum piller (havayolu kuralları): https://www.iata.org/en/programs/cargo/dgr/lithium-batteries/
Paragraf ve özel hüküm numaraları BM'nin yayımladığı ADR 2025 İngilizce resmî metnine (ECE/TRANS/352) dayanır; UN 38.3 test adları El Kitabı'nın yedinci baskısındandır. Senaryolardaki Wh değerleri örnek amaçlıdır. Havayolu taşıması için ICAO Teknik Talimatları ve IATA düzenlemeleri esastır. Bu sayfa hukuki danışmanlık değildir.









